Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Ειδώλια της Νεολιθικής Βοιωτίας από το Σπήλαιο του Σαρακηνού στο Ακραίφνιο

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ


Τα πρωιμότερα ειδώλια της σπηλιάς του Σαρακηνού χρονολογούνται στην ΝΝ ΙΑ (5η χιλιετία π.Χ.) και είναι κατασκευασμένα από μάρμαρο. Η προτίμηση του μαρμάρου στην κατασκευή ειδωλίων διατηρείται και στην ΝΝ ΙΒ. Από τότε και μετά, το περισσότερο από το πλούσιο αυτό υλικό έχει φτιαχτεί από πηλό (με εξαίρεση μόνο λίγων μαρμάρινων ειδωλίων), ανήκει στη ΝΝΙΙ (δηλ. στην τελική νεολιθική φάση του σπηλαίου) και είναι ιδιαίτερα σημαντικό από μόνο του, γιατί στην περίοδο αυτή δεν χρησιμοποιούνται ευρέως τέτοια τέχνεργα.


Τα μαρμάρινα ειδώλια (12 αντικείμενα, εκ των οποίων 5 ανήκουν στη ΝΝ ΙΑ και 7 στη ΝΝ ΙΒ) είναι σε γενικές γραμμές υποτυπωδώς φυσιοκρατικά και τα χέρια τους – εφόσον υπάρχουν– είναι μικρές αποφύσεις. Τα περισσότερα ειδώλια είναι ακέφαλα αλλά, αν κρίνουμε από μερικές περιπτώσεις όπου υπάρχουν κεφάλια, αυτά είναι πολύ σχηματοποιημένα, κυλινδρικά (ενωμένα με το λαιμό), με μια μύτη που προεξέχει και με κανένα άλλο προσωπικό χαρακτηριστικό. Μερικές φορές οι όγκοι είναι πιο υπογραμμισμένοι, έτσι ώστε αποδίδονται οι πτυχώσεις του κοιλιακού λίπους και μεγάλα ηβικά τρίγωνα. Σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιείται κόκκινο χρώμα για την υπογράμμιση εγχάρακτων λεπτομερειών. Εν συντομία, τα μαρμάρινα ειδώλια δεν φαίνεται να εξελίσσονται εντυπωσιακά προς το τέλος της περιόδου.


Ο πηλός χρησιμοποιείται σχεδόν σε όλο το υλικό της ΝΝ ΙΙ, το οποίο αποτελεί ένα σημαντικό σύνολο που περιλαμβάνει πολύ μεγάλο αριθμό ειδωλίων (727 αντικείμενα) συχνά υψηλής κατασκευαστικής απόδοσης. Τα ειδώλια της ΝΝ ΙΙ διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες: κεφάλια και σώματα. Βέβαια υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία, που περιλαμβάνει πλήθος από τμήματα σπασμένων μελών (ποδιών/πελμάτων και χεριών/παλαμών) που συχνά δεν μπορούν να προσδιοριστούν. Αυτά είτε είναι σκουπίδια από κακοφτιαγμένα αντικείμενα είτε μάρτυρες σκοπίμως σπασμένων ειδωλίων. Σε μεγάλη πλειοψηφία είναι ανθρωπόμορφα, με εξαίρεση λίγων ζωόμορφων.


Κρίνοντας από τα πολλά κεφάλια, πόδια και πέλματα που έχουν μεγάλες διαστάσεις, συνάγουμε ότι τα ειδώλια αυτά του Σαρακηνού ήταν στ’ αλήθεια μικρά αγάλματα 40εκ. και πάνω.


Δεδομένου ότι το σπήλαιο του Σαρακηνού βρίσκεται στο κέντρο της ηπειρωτικής χώρας, τα ειδώλιά του παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με το ειδωλοπλαστικό υλικό από άλλους γειτονικούς οικισμούς της Βοιωτίας αλλά και γενικότερες ομοιότητες με πιο απομακρυσμένους χώρους και μαρτυρούν ευρύτερες διαπολιτισμικές σχέσεις.


Αν και σχεδόν όλα αυτά τα ειδώλια έχουν τη χαρακτηριστική απλούστευση της ΝΝ περιόδου, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου διακρίνουμε πιο φυσιοκρατικές αποδόσεις. Επίσης, μερικά φέρουν και ίχνη κόκκινου χρώματος ή εγχάρακτη διακόσμηση, όχι όμως πάντα για την απόδοση λειτουργικών λεπτομερειών.


Μεγάλο ποσοστό του ειδωλοπλατικού υλικού του Σαρακηνού αποτελούν τα κεφάλια. Συνήθως είναι κατασκευασμένα από ένα επίπεδο (ελλειπτικό ή τριγωνικό) κομμάτι πηλού, κολλημένο στο πάνω μέρος ενός κυλινδρικού λαιμού που είναι κομμένο λοξά. Το τριγωνικό πρόσωπο είναι κοινό στα ειδώλια αυτής της περιόδου, σχεδόν σε όλους τους οικισμούς των βορείων και νοτίων Βαλκανίων, του Αιγαίου και της Κύπρου.


Είτε με μικρή ή μεγάλη μύτη και αδρή απόδοση των προσωπικών χαρακτηριστικών είτε χωρίς κανένα προσωπικό χαρακτηριστικό, τα κεφάλια του Σαρακηνού έχουν συχνά τρυπημένα αυτιά. Αυτή η ιδιαιτερότητα είναι γνωστή από πολλές γειτονικές περιοχές της ελλαδικής χερσονήσου αλλά έχει και γενικότερες αναλογίες με άλλους πολιτισμούς των Βαλκανίων και της νοτιοανατολικής Ευρώπης της ΝΝ ή της Χαλκολιθικής. Ένα τυπολογικό ανάλογο υπάρχει επίσης και στην Κύπρο.


Το ταυτόχρονο πλάσιμο μύτης, ματιών και αυτιών με πίεση των δακτύλων στον πηλό είναι σπάνιο αλλά μαρτυρεί οπωσδήποτε κάποιες επαφές με τη Θεσσαλία.


Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα είδος γυναικείου ειδωλίου με ενωμένα πόδια, γιατί αυτή η στάση απαντάται σε όλη την Ελλάδα και αποτελεί ένα σταθερά επαναλαμβανόμενο τύπο σύμφωνα με την Θεωρία της Επανάληψης.


Η φυσιοκρατική καθιστή γυναικεία μορφή καθώς και τα ειδώλια που παριστάνουν αιδοία και τα οποία προφανώς αποδίδουν την έννοια του τοκετού επιβεβαιώνουν επίσης τις επαφές με τη Θεσσαλία.


Αξιόλογη είναι η παρουσία πολλών φυσιοκρατικών ανδρικών ειδωλίων, τα οποία αποδίδονται με εξέχοντα, υπογραμμισμένα γεννητικά όργανα. Είναι γεγονός ότι οι ανδρικές μορφές δεν αποτελούν συχνή προτίμηση των νεολιθικών ειδωλοπλαστών. Το σπήλαιο του Σαρακηνού παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα στην επιλογή των θεμάτων, εφόσον τα ανδρικά ειδώλια που ήρθαν στο φως έχουν υψηλή ποσοστιαία αναλογία και εφόσον τα ζωόμορφα είναι, αντίθετα, πολύ λίγα συγκριτικά με το πολυάριθμο νεολιθικό ειδωλιακό υλικό.


Οφείλει να υπογραμμισθεί το γεγονός ότι στο ειδωλοπλαστικό υλικό του Σαρακηνού βρέθηκε ένας νέος τύπος, ο οποίος απ’ όσο γνωρίζω, δεν έχει μέχρι σήμερα άλλα τυπολογικά ανάλογα. Πρόκειται για την παράσταση ενός καθιστού άνδρα (όχι όμως καθιστού σε βάθρο, όπως συνήθως συμβαίνει με τα ανδρικά ειδώλια) με τόσο ανοιχτά πόδια, ώστε να φαίνονται εύκολα τα γεννητικά του όργανα. Το πέος και οι όρχεις αποδίδονται με μεγάλη επιμέλεια, με τρόπο πολύ πλαστικό. Βρέθηκαν αρκετά ειδώλια τέτοιου τύπου, τα οποία θα μπορούσαν να θεωρηθούν αντίστοιχα με τα εκείνα που παριστάνουν γυναίκες σε τοκετό. Δυστυχώς μόνον ένα (ORF 143)μας επιτρέπει να έχουμε μια σχεδόν ολοκληρωμένη άποψη της στάσης του. Δεδομένου μάλιστα ότι τα ανοιχτά πόδια με τα λυγισμένα γόνατα δημιουργούν ένα κυκλικό κενό, πιθανώς αυτός ο χώρος να περιέκλειε «κάτι»- ίσως ένα αγγείο ή ακόμη και ένα μικρότερο ειδώλιο. Συνεπώς, με λίγη φαντασία, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι αυτός ο τύπος ειδωλίου αποδίδει στην ουσία τον ίδιο τον δημιουργό του στη διάρκεια της δημιουργικής του εργασίας- ένα αφιέρωμα στους πηλοπλάστες/ καλλιτέχνες που εργάζονται στο σπήλαιο.


Το ζωόμορφο υλικό, αν και περιορισμένο, αριθμεί τουλάχιστον δύο περιπτώσεις πολύ επιμελημένης απόδοσης.


Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι το υλικό του Σαρακηνού, καθώς και πολλά τμήματα ειδωλίων (μεταξύ των οποίων τα πόδια έχουν αυξημένο ποσοστό) ήρθαν στο φως σε μικρή απόσταση από εστίες. Εξ ίσου σημαντικό επίσης, το ότι πολλά από αυτά βρέθηκαν σε στρώσεις πάνω και γύρω από κέρατα ελαφιού, που ήταν τοποθετημένα οριζόντια στο έδαφος σκόπιμα, ανάμεσα σε μικρούς λίθους και μερικά όστρακα αγγείων. H θέση εύρεσής τους και η τυπολογία τους οδηγούν σε ποικίλες ερμηνείες, μία από τις οποίες πιθανόν να σχετίζεται με λατρευτικά έθιμα που περιελάμβαναν κέρατα ελαφιών.

Πρόλογος | Εισαγωγή | Εικόνες